ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΓΡΑΦΗΣ ΙΙ - ΝΕΟΣ ΚΥΚΛΟΣ

  Στις προσεγγίσεις της βιβλιοφιλίας εύκολα διαπιστώνει κάποιος την κυριαρχία της αντίληψης ότι τα βιβλία σώζουν. Ωστόσο, στο περιθώριο αυτής της κυριαρχίας, μια λιγότερο θορυβώδης και περισσότερο στοχαστική προσέγγιση εμφανίζεται σαν προειδοποίηση ότι όλα τα ωραία πράγματα έχουν πάντα και μια σκοτεινή πλευρά: ναι, τα βιβλία μπορούν να μας σώσουν, αλλά έχουν και τη δύναμη να μας καταστρέψουν. Το μυθιστόρημα του Κάρλος Μαρία Ντομίνγκες, Το χάρτινο σπίτι , μας προειδοποιεί για αυτή τη σκοτεινή πλευρά της βιβλιοφιλίας. Η Μπλούμα Λέννον, καθηγήτρια λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο του Κέμπριτζ, χτυπήθηκε από ένα αυτοκίνητο καθώς περνούσε μια διασταύρωση διαβάζοντας ένα σονέτο της Έμιλυ Ντίκινσον. Οι συζητήσεις για το αν τη σκότωσε το αυτοκίνητο ή το ποίημα έδιναν κι έπαιρναν στους πανεπιστημιακούς κύκλους, αφήνοντας τον Αργεντινό συνάδελφό της, εραστή της και αφηγητή της ιστορίας μάλλον αδιάφορο. Όταν όμως έφτασε στα χέρια του από την Ουρουγουάη ένα παλιό αντίτυπο του Τζόζεφ Κόνραντ, Η γρα...

  Ποιοι ζούσαν κάποτε εδώ; Το είδα από μακριά να στέκεται περήφανο κι αδιάφορο για τις φθορές του χρόνου. Απομεινάρι μιας άλλης, ξεχασμένης εποχής με ξεφτισμένα χρώματα, σπασμένα τζάμια και παράθυρα που κοίταζαν τον κόσμο χωρίς να τον βλέπουν. Μνήμες και ιστορίες που δεν πρόλαβαν να ειπωθούν. Μυστικά και ψέματα κρυμμένα κάτω από τη σκόνη που λαμπυρίζει στο φως του ήλιου, όταν τα πρωινά μπαίνει λοξά από τις χαραμάδες. Ανέβηκα τα σκαλιά και στάθηκα μπροστά στη μεγάλη πόρτα που είχε μείνει μισάνοιχτη, σαν να περίμενε κάποιον που άργησε πολύ. «Ποιος έμενε άραγε εδώ;», αναρωτήθηκα και το φαντάστηκα γεμάτο ζωή, παιδικά γέλια, χορούς κι αρραβωνιάσματα, όπως στις παλιές ταινίες. Αργότερα, στο καφενείο, μου είπαν πως το σπίτι είχε επιταχτεί από τα στρατεύματα κατοχής και πως τα πλούσια κελάρια του είχαν γίνει φυλακές και χώροι βασανιστηρίων. Οι ιδιοκτήτες του δεν επέστρεψαν ποτέ και το παλιό αρχοντικό έμεινε να κατοικείται απ' όλα εκείνα που αφήσαμε πίσω μας και δεν θέλουμε πια να θυμόμαστ...

  «[…] εδώ και δύο δεκαετίες περίπου, το σύντομο και πολύ σύντομο διήγημα τείνουν να γίνουν ο κανόνας της σύγχρονης πεζογραφικής λογοτεχνικής έκφρασης. Σ' αυτό συντελούν, κατά τη γνώμη μας, πρωτίστως δύο παράγοντες. Πρώτ' απ' όλα η ραγδαία παγκοσμιοποίηση και διάχυση των ποικίλων πολιτισμικών εμπειριών. Εάν η διάδοση του τύπου τον 19ο αιώνα (μια πρώτη μορφή παγκοσμιοποίησης) έκανε τόσο έντονα αισθητό ως λογοτεχνικό είδος το διήγημα, μπορεί εύκολα να φανταστεί κανείς (και το βλέπει στην πράξη) πόσο πολλαπλασιαστικά δρα ο σύγχρονος παγκοσμιοποιημένος τύπος, δηλαδή το Διαδίκτυο, στην παραγωγή και διάδοση αυτής της μικρής φόρμας! Είναι ο πρώτος κρίσιμος παράγων που ανοίγει διάπλατα τον δρόμο σ' ένα δεύτερο: στην εντονότερη ανάδυση σε παγκόσμιο επίπεδο της ελάσσονος λογοτεχνίας , της λογοτεχνίας εκείνης που ανέκαθεν παρακολουθούσε αντιστικτικά υψηλούς και κυρίαρχους πολιτισμούς της γραφής. Πρόκειται για μια λογοτεχνία που ταιριάζει εξαιρετικά στην πολιτισμική πολυείδεια των ...

  Ως είδος σε εξέλιξη, οι μικρές αφηγήσεις βρίσκονται σε συνεχή διάλογο με μια ποικιλία κειμενικών ειδών, αφηγηματικών τεχνικών και εκφραστικών μέσων. Από ιστορική άποψη, οι μικρές αφηγήσεις ανέκαθεν περιλάμβαναν τους μύθους, τα ηθικά παραγγέλματα, τους φιλοσοφικούς αφορισμούς, τις παραβολές, τα παραμύθια και, γενικότερα, τα μικρής έκτασης αφηγήματα της λαϊκής προφορικής παράδοσης. Ωστόσο, πολλοί μελετητές συνδέουν τις σύγχρονες μικρές αφηγήσεις με την ανάπτυξη του διηγήματος (short story) στα μέσα του 19ου αιώνα και τη συνεχιζόμενη μέχρι σήμερα θεωρητική συζήτηση σχετικά με τον ακριβή ειδολογικό του χαρακτήρα. Πρωτοπόροι του είδους θεωρούνται οι Νοτιοαμερικανοί συγγραφείς (Jorge Luis Borges, Julio Cortázar, Augusto Monterroso, Juan José Arreola κ.ά.), οι οποίοι αναγνωρίζονται διεθνώς ως πρόδρομοι της μικρής φόρμας και εκείνοι που επηρέασαν πιο αποφασιστικά τους νεώτερους συγγραφείς. Στην Ελλάδα, ιδιαίτερα δημοφιλή είναι τα τρίστιχα ιαπωνικά ποιήματα χαϊκού , τα οποία διαδόθηκαν στ...

  Ποιον περιμένει; Στεκόταν μπροστά στο παράθυρο, με το φως να πέφτει πάνω της σαν λεπτό πέπλο. Έδειχνε σαν να βρισκόταν εκεί ώρες, ακίνητη σαν άγαλμα ή, ακόμα χειρότερα, σαν μέρος της επίπλωσης. Μόνο κοίταζε έξω, σαν να προσπαθούσε δει κάτι δεν φαινόταν, να ακούσει κάτι που, μόλις ακουγόταν, θα της έδινε πάλι πίσω τη χαμένη της κίνηση. Η προσμονή κι η προσδοκία έπαιζαν μαζί της ένα σκληρό παιχνίδι αντοχής. Ποιος ξέρει τι περίμενε! Ίσως κάποιον που είχε αργήσει να φανεί ή κάποιον που ήξερε πως δεν θα ερχόταν, αλλά δεν ήθελε να το παραδεχτεί. Ίσως πάλι να μην περίμενε κανένα άλλον παρά μόνον τον εαυτό της στην πιο τρυφερή του εκδοχή, εκείνη στην οποία δίσταζε ακόμα να της ανοίξει την πόρτα. Κάποιες φορές δεν περιμένουμε ανθρώπους· περιμένουμε στιγμές ανάτασης και υπέρβασης, αποφάσεις που φοβόμαστε να πάρουμε, το θάρρος που έχει την ιδιοτροπία να μαζεύεται στην καρδιά μας λίγο λίγο και πολύ αργά, βασανιστικά αργά...

  Μια μικρή αφήγηση για το πώς οι λέξεις μάς βρίσκουν πριν τις βρούμε εμείς. Σήμερα το πρωί, ο αέρας έφερε στα πόδια μου ένα τσαλακωμένο χαρτί. Μια παρόρμηση από το πουθενά μ' έκανε να το σηκώσω κι αυτό που είδα ήταν μόνο λέξεις - μοναχικές λέξεις, σκόρπιες και ασύνδετες, σαν κάποιος να κρατούσε πρόχειρες σημειώσεις από φευγαλέες σκέψεις. Άραγε, γιατί τις πέταξε;  Πόσες σκέψεις εγκαταλείπουμε πριν καλά καλά πάρουν μορφή! Πόσες λέξεις αφήνουμε άδειες κι αξιοθρήνητες δίχως ταίρι! Πόσο εύκολα σβήνουμε φράσεις μετά τον πρώτο ενθουσιασμό! Τι είναι αυτό που κάνει μια πρόθεση να γίνεται ορφανό χαρτί στον άνεμο; Όμως, η γραφή δεν είναι μόνο αυτό που ολοκληρώνουμε· είναι κι αυτό που δεν τολμήσαμε να αρχίσουμε από κάτι μικρό κι ασήμαντο που εκλιπαρούσε την προσοχή μας κι εμείς το περιφρονήσαμε. Σκέφτομαι πως οι πολιτισμοί έγιναν ιστορία, επειδή κάποιοι κάποτε αρνήθηκαν να αφήσουν τις λέξεις τους να χαθούν, πιστεύοντας ίσως πως έτσι θα χάνονταν κι εκείνοι μαζί τους. Αυτό είναι η γραφή: ο...

  Η δημιουργική σκέψη δεν γεννιέται στο κενό. Γεννιέται από τους συσχετισμούς που κάνει ο νους, όταν φέρνει κοντά φαινομενικά ασύμβατες λέξεις, εικόνες, εμπειρίες και παράγει κάτι νέο. Αυτή η ικανότητα βρίσκεται στον πυρήνα της δημιουργικότητας και συνιστά τρόπο να αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο. Δεν πρόκειται απλώς για τεχνική αλλά για την πρώτη ύλη της φαντασίας που μετατρέπει το τυχαίο σε νόημα και το ασύνδετο σε μορφή. Η τέχνη του συσχετισμού είναι η ικανότητα να βλέπουμε γέφυρες εκεί όπου άλλοι βλέπουν γκρεμούς και χάσματα. Το 1910, ο Ελβετός ψυχίατρος, ψυχαναλυτής και εισηγητής της αναλυτικής ψυχολογίας Κάρλ Γιουνγκ (1875-1961) ανέπτυξε την περίφημη εξέταση των εκατό λέξεων (Word Association Test) και περιέγραψε τη μέθοδο συσχετισμού τους στο American Journal of Psychology . Ο Γιουνγκ έδινε στον εξεταζόμενο μια σειρά από απλές, καθημερινές λέξεις και ζητούσε την πρώτη λέξη που του ερχόταν στο μυαλό, όσο τυχαία, παράξενη ή ντροπιαστική κι αν φαινόταν. Το ζητούμενο αυτής της απλή...

  Το 1967, ο Αμερικανός ψυχολόγος Τζόι Πολ Γκίλφορντ (1897-1987), γνωστός για την ψυχομετρική μελέτη της ανθρώπινης νοημοσύνης, διατύπωσε τη διάκριση μεταξύ της "συγκλίνουσας" και της "αποκλίνουσας" σκέψης, η οποία έδωσε σημαντική ώθηση στην επιστημονική συζήτηση περί δημιουργικότητας. Ο Γκίλφορντ συνέδεσε τη συγκλίνουσα σκέψη με την εφαρμογή των καθιερωμένων κανόνων για την εξεύρεση μιας ενιαίας και συμπαγούς λύσης σε κάποιο πρόβλημα, ενώ περιέγραψε την αποκλίνουσα σκέψη ως την ικανότητα διερεύνησης των πραγμάτων από πολλές και διαφορετικές οπτικές γωνίες, παρακάμπτοντας τις συμβατικές μεθόδους εξέτασης. Ως πηγή δημιουργικότητας, η αποκλίνουσα σκέψη εκδηλώνεται με: περιέργεια, παρατηρητικότητα, απορία και ικανότητα διατύπωσης ερωτημάτων ( θαυμάζειν το άτοπον , στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία), ανοικτότητα στη βιωματική εμπειρία, το άγνωστο και το ενδεχόμενο να συμβεί, συνεργατικό πνεύμα και προθυμία να εξερευνούμε όχι μόνο τις δικές μας ιδέες αλλά και τις ιδέες των...

  Η δημιουργική γραφή αναφέρεται συχνά ως η τέχνη της παραγωγής πρωτότυπων κειμένων που βασίζονται στη φαντασία, στη γλώσσα και στη συναισθηματική ή νοητική εμπειρία του συγγραφέα. Δεν αφορά μόνο την «έμπνευση», ούτε περιορίζεται στη λογοτεχνία. Είναι ένας τρόπος να μετατρέπουμε την εμπειρία σε μορφή, να δίνουμε σχήμα σε αυτό που νιώθουμε, σκεφτόμαστε ή παρατηρούμε. Με άλλα λόγια, η δημιουργική γραφή είναι η συνειδητή πρακτική της δημιουργικότητας μέσα από τη γλώσσα . Παρότι σήμερα θεωρείται ξεχωριστό πεδίο μελέτης από τη δημιουργικότητα, η δημιουργική γραφή είναι τόσο παλιά όσο και η ίδια η λογοτεχνία. Οι αρχαίοι ρήτορες δίδασκαν τεχνικές αφήγησης, οι ποιητές εργάζονταν με μνημοτεχνικά μοτίβα και σχήματα, οι δραματουργοί πειραματίζονταν με δομές και χαρακτήρες. Όμως αυτές οι πρακτικές δεν ονομάζονταν «δημιουργική γραφή», αλλά «ποιητική» με την αριστοτελική έννοια του όρου. Για τον Αριστοτέλη, η ποίηση (με την ευρεία έννοια της δημιουργίας) δεν αναπαριστά απλώς γεγονότα, αλλά πλ...

  Ο Τζακ και η φασολιά:  δημιουργικότητα και ενηλικίωση Στη σύγχρονη βιβλιογραφία, ο όρος «homo creativus» αναφέρεται στον άνθρωπο ως ένα κατεξοχήν δημιουργικό ον με την ικανότητα να παράγει νέο νόημα και νέες μορφές, λύσεις και πολιτισμικές πρακτικές. Αυτή η βαθιά ανθρώπινη ικανότητα δεν είναι θεϊκό δώρο, μυστικό χάρισμα λίγων εκλεκτών ή προνόμιο των καλλιτεχνών, όπως πίστευαν σε παλαιότερες εποχές. Σήμερα, η δημιουργικότητα συνδέεται με τη δυνατότητα να βλέπουμε τον κόσμο αλλιώς και να φτιάχνουμε κάτι που δεν υπήρχε πριν. Είναι περισσότερο μια στάση ζωής παρά χαρακτηριστικό ενός συγκεκριμένου ανθρωπότυπου. Η ιστορία της έννοιας της δημιουργικότητας δείχνει μια εντυπωσιακή μετατόπιση των αντιλήψεων για την προέλευσή της από το θείο στο άτομο, από το άτομο στη διαδικασία και από τη διαδικασία στο κοινωνικό και πολιτισμικό περιβάλλον. Στην αρχαιότητα, η δημιουργικότητα θεωρούνταν δώρο των θεών. Ο Πλάτων, για παράδειγμα, πίστευε ότι ο ποιητής ήταν ένα κατεχόμενο από τους θεούς ι...