ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΓΡΑΦΗΣ ΙΙ - ΝΕΟΣ ΚΥΚΛΟΣ

  Περπατούσα αφηρημένη έξω από ένα σχολείο, όταν ξαφνικά την προσοχή μου τράβηξε κάτι που με τάραξε. Στην ξεχασμένη ζαρντινιέρα του πεζοδρομίου, πίσω από ένα κάδο σκουπιδιών, πάνω στο γυμνό, ξερό χώμα, κείτονταν ένα ζευγάρι παιδικά μποτάκια κι ένα μισοφαγωμένο σάντουιντς. Η εικόνα αυτή, ποιητική ίσως για κάποιους, σε μένα δεν ξύπνησε τη διάθεση να γράψω αλλά την ανάγκη να μάθω και να δράσω απέναντι σε μια βίαιη φυγή. Τι θα μπορούσε να κάνει ένα παιδί να εγκαταλείψει το φαγητό του και να εξαφανιστεί ξυπόλυτο; Ο εκφοβίσμός των άλλων παιδιών απέναντι σε κάποιο μεταναστάκι; Ένας βίαιος γονιός, ίσως; Μήπως δεν είχαν καμία σχέση μεταξύ τους και ήταν απλά σκουπίδια πεταμένα από ασυνείδητους περαστικούς; Ή μήπως ήταν κάποια από εκείνες τις μορφές άτυπης κοινωνικής αλληλεγγύης - να τα βρει κάποιος ξυπόλυτος και πεινασμένος απόκληρος, να τα πάρει και να νιώσει για λίγο βασιλιάς; Λένε πως ο φόβος είναι αρχέγονος και μεταδοτικός και, για μια στιγμή, άκουσα την καρδιά μου να χτυπά σαν την καρδι...

  Η επισκόπηση της βιβλιογραφίας αποτελεί το θεμέλιο κάθε σοβαρού δημιουργικού εγχειρήματος τόσο στην επιστήμη όσο και στη λογοτεχνία. Δεν πρόκειται για μια απλή καταγραφή όσων έχουν γραφτεί, αλλά για μια πράξη προσανατολισμού, μια προσπάθεια να κατανοήσουμε το τοπίο μέσα στο οποίο μπορούμε να τοποθετήσουμε τη δική μας συμβολή. Στην ουσία της, η βιβλιογραφική επισκόπηση λειτουργεί σαν χάρτης που δείχνει τα μονοπάτια που έχουν ήδη διανυθεί, τα αδιέξοδα, τις παρακάμψεις, αλλά και τα σημεία όπου ο δρόμος παραμένει ανοιχτός για νέες διαδρομές. Είναι, λοιπόν, ο τρόπος με τον οποίο στρέφουμε το βλέμμα προς τα πίσω για να μπορέσουμε να κινηθούμε μπροστά, αποφεύγοντας τις αστοχίες, τις επαναλήψεις και τις αντιγραφές. Για τη δημιουργική σχέση μεταξύ επιστήμης και μυθοπλασίας έχω γράψει και αλλού, παραθέτοντας τις απόψεις του Ουμπέρτο Έκο και του Τζερόμ Μπρούνερ . Παρά τη διαφορετική τους μεθοδολογία, το σημαντικότερο ίσως στοιχείο που φέρνει κοντά αυτά τα φαινομενικά συγκρουόμενα πεδία είν...

  Το βιβλίο είναι μια θάλασσα Στο έργο του Με ανοιχτό βιβλίο , ο διάσημος Ιταλός ψυχαναλυτής διερευνά το «μυστήριο» του βιβλίου, αναζητώντας τις πηγές της δύναμης που ασκεί στους αναγνώστες του. Το πάθος του Ρεκαλκάτι για τα βιβλία δεν είναι ούτε η ρηχή, περιστασιακή αγάπη ενός συνηθισμένου βιβλιόφιλου, ούτε η εμμονική προσκόλληση ενός μανιώδους συλλέκτη. Δεν ενδιαφέρεται για όλα τα βιβλία του κόσμου αλλά μόνο για εκείνα των οποίων η ανάγνωση, σε διάφορα στάδια της ξεχωριστής ζωής του καθενός και της καθεμίας, αποτέλεσε μια υπαρξιακή εμπειρία που ανασυνέθεσε την ταυτότητά μας και μας μεταμόρφωσε. Οι παρομοιώσεις και οι μεταφορές που χρησιμοποιεί για να διαχωρίσει τα «πραγματικά» βιβλία από εκείνα που περνούν και φεύγουν, χωρίς να μας έχουν αγγίξει, είναι σχεδόν ποιητικές, παρμένες από τα δικά του αναγνώσματα (Όμηρος, Άγιος Αυγουστίνος, Φρόυντ, Μπαρτ, Σαρτρ, Λακάν κ.ά.) Το βιβλίο είναι μαχαίρι Η παρομοίωση του βιβλίου με μαχαίρι δεν είναι πρωτότυπη. Μας θυμίζει τον Κάφκα, ο οποίος έ...

  «Ανεξάρτητα από το πώς οικειοποιούνται οι αναγνώστες ένα βιβλίο, το αποτέλεσμα είναι ότι βιβλίο και αναγνώστης γίνονται ένα. Ο κόσμος που είναι βιβλίο καταβροχθίζεται από τον αναγνώστη, που είναι γράμμα στο κείμενο του κόσμου, ως εκ τούτου δημιουργείται μια κυκλική μεταφορά για το ατελεύτητο της ανάγνωσης. Είμαστε αυτό που διαβάζουμε. Η διαδικασία με την οποία κλείνει ο κύκλος δεν είναι απλώς διανοητική, λέει ο Γουίτμαν .   διαβάζουμε διανοητικά σε επιφανειακό επίπεδο, πιάνοντας ορισμένα νοήματα και έχοντας συναίσθηση ορισμένων γεγονότων, αλλά παράλληλα, αόρατα, υποσυνείδητα, κείμενο και αναγνώστης διαπλέκονται, δημιουργούν νέα επίπεδα νοήματος, οπότε, κάθε φορά που χωνεύοντας το κείμενο το κάνουμε να μας αποφέρει κάτι το διαφορετικό, ταυτόχρονα κάτι άλλο γεννιέται από κάτω, κάτι που δεν έχουμε ακόμα αντιληφθεί. Αυτός είναι ο λόγος –καθώς πίστευε ο Γουίτμαν*, που ασταμάτητα διασκεύαζε και διόρθωνε τα ποιήματά του– που καμιά ανάγνωση δεν μπορεί να είναι οριστική. Το 1867 έγρα...

  Στις προσεγγίσεις της βιβλιοφιλίας εύκολα διαπιστώνει κάποιος την κυριαρχία της αντίληψης ότι τα βιβλία σώζουν. Ωστόσο, στο περιθώριο αυτής της κυριαρχίας, μια λιγότερο θορυβώδης και περισσότερο στοχαστική προσέγγιση εμφανίζεται σαν προειδοποίηση ότι όλα τα ωραία πράγματα έχουν πάντα και μια σκοτεινή πλευρά: ναι, τα βιβλία μπορούν να μας σώσουν, αλλά έχουν και τη δύναμη να μας καταστρέψουν. Το μυθιστόρημα του Κάρλος Μαρία Ντομίνγκες, Το χάρτινο σπίτι , μας προειδοποιεί για αυτή τη σκοτεινή πλευρά της βιβλιοφιλίας. Η Μπλούμα Λέννον, καθηγήτρια λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο του Κέμπριτζ, χτυπήθηκε από ένα αυτοκίνητο καθώς περνούσε μια διασταύρωση διαβάζοντας ένα σονέτο της Έμιλυ Ντίκινσον. Οι συζητήσεις για το αν τη σκότωσε το αυτοκίνητο ή το ποίημα έδιναν κι έπαιρναν στους πανεπιστημιακούς κύκλους, αφήνοντας τον Αργεντινό συνάδελφό της, εραστή της και αφηγητή της ιστορίας μάλλον αδιάφορο. Όταν όμως έφτασε στα χέρια του από την Ουρουγουάη ένα παλιό αντίτυπο του Τζόζεφ Κόνραντ, Η γρα...

  Ποιοι ζούσαν κάποτε εδώ; Το είδα από μακριά να στέκεται περήφανο κι αδιάφορο για τις φθορές του χρόνου. Απομεινάρι μιας άλλης, ξεχασμένης εποχής με ξεφτισμένα χρώματα, σπασμένα τζάμια και παράθυρα που κοίταζαν τον κόσμο χωρίς να τον βλέπουν. Μνήμες και ιστορίες που δεν πρόλαβαν να ειπωθούν. Μυστικά και ψέματα κρυμμένα κάτω από τη σκόνη που λαμπυρίζει στο φως του ήλιου, όταν τα πρωινά μπαίνει λοξά από τις χαραμάδες. Ανέβηκα τα σκαλιά και στάθηκα μπροστά στη μεγάλη πόρτα που είχε μείνει μισάνοιχτη, σαν να περίμενε κάποιον που άργησε πολύ. «Ποιος έμενε άραγε εδώ;», αναρωτήθηκα και το φαντάστηκα γεμάτο ζωή, παιδικά γέλια, χορούς κι αρραβωνιάσματα, όπως στις παλιές ταινίες. Αργότερα, στο καφενείο, μου είπαν πως το σπίτι είχε επιταχτεί από τα στρατεύματα κατοχής και πως τα πλούσια κελάρια του είχαν γίνει φυλακές και χώροι βασανιστηρίων. Οι ιδιοκτήτες του δεν επέστρεψαν ποτέ και το παλιό αρχοντικό έμεινε να κατοικείται απ' όλα εκείνα που αφήσαμε πίσω μας και δεν θέλουμε πια να θυμόμαστ...

  «[…] εδώ και δύο δεκαετίες περίπου, το σύντομο και πολύ σύντομο διήγημα τείνουν να γίνουν ο κανόνας της σύγχρονης πεζογραφικής λογοτεχνικής έκφρασης. Σ' αυτό συντελούν, κατά τη γνώμη μας, πρωτίστως δύο παράγοντες. Πρώτ' απ' όλα η ραγδαία παγκοσμιοποίηση και διάχυση των ποικίλων πολιτισμικών εμπειριών. Εάν η διάδοση του τύπου τον 19ο αιώνα (μια πρώτη μορφή παγκοσμιοποίησης) έκανε τόσο έντονα αισθητό ως λογοτεχνικό είδος το διήγημα, μπορεί εύκολα να φανταστεί κανείς (και το βλέπει στην πράξη) πόσο πολλαπλασιαστικά δρα ο σύγχρονος παγκοσμιοποιημένος τύπος, δηλαδή το Διαδίκτυο, στην παραγωγή και διάδοση αυτής της μικρής φόρμας! Είναι ο πρώτος κρίσιμος παράγων που ανοίγει διάπλατα τον δρόμο σ' ένα δεύτερο: στην εντονότερη ανάδυση σε παγκόσμιο επίπεδο της ελάσσονος λογοτεχνίας , της λογοτεχνίας εκείνης που ανέκαθεν παρακολουθούσε αντιστικτικά υψηλούς και κυρίαρχους πολιτισμούς της γραφής. Πρόκειται για μια λογοτεχνία που ταιριάζει εξαιρετικά στην πολιτισμική πολυείδεια των ...

  Ως είδος σε εξέλιξη, οι μικρές αφηγήσεις βρίσκονται σε συνεχή διάλογο με μια ποικιλία κειμενικών ειδών, αφηγηματικών τεχνικών και εκφραστικών μέσων. Από ιστορική άποψη, οι μικρές αφηγήσεις ανέκαθεν περιλάμβαναν τους μύθους, τα ηθικά παραγγέλματα, τους φιλοσοφικούς αφορισμούς, τις παραβολές, τα παραμύθια και, γενικότερα, τα μικρής έκτασης αφηγήματα της λαϊκής προφορικής παράδοσης. Ωστόσο, πολλοί μελετητές συνδέουν τις σύγχρονες μικρές αφηγήσεις με την ανάπτυξη του διηγήματος (short story) στα μέσα του 19ου αιώνα και τη συνεχιζόμενη μέχρι σήμερα θεωρητική συζήτηση σχετικά με τον ακριβή ειδολογικό του χαρακτήρα. Πρωτοπόροι του είδους θεωρούνται οι Νοτιοαμερικανοί συγγραφείς (Jorge Luis Borges, Julio Cortázar, Augusto Monterroso, Juan José Arreola κ.ά.), οι οποίοι αναγνωρίζονται διεθνώς ως πρόδρομοι της μικρής φόρμας και εκείνοι που επηρέασαν πιο αποφασιστικά τους νεώτερους συγγραφείς. Στην Ελλάδα, ιδιαίτερα δημοφιλή είναι τα τρίστιχα ιαπωνικά ποιήματα χαϊκού , τα οποία διαδόθηκαν στ...

  Ποιον περιμένει; Στεκόταν μπροστά στο παράθυρο, με το φως να πέφτει πάνω της σαν λεπτό πέπλο. Έδειχνε σαν να βρισκόταν εκεί ώρες, ακίνητη σαν άγαλμα ή, ακόμα χειρότερα, σαν μέρος της επίπλωσης. Μόνο κοίταζε έξω, σαν να προσπαθούσε δει κάτι δεν φαινόταν, να ακούσει κάτι που, μόλις ακουγόταν, θα της έδινε πάλι πίσω τη χαμένη της κίνηση. Η προσμονή κι η προσδοκία έπαιζαν μαζί της ένα σκληρό παιχνίδι αντοχής. Ποιος ξέρει τι περίμενε! Ίσως κάποιον που είχε αργήσει να φανεί ή κάποιον που ήξερε πως δεν θα ερχόταν, αλλά δεν ήθελε να το παραδεχτεί. Ίσως πάλι να μην περίμενε κανένα άλλον παρά μόνον τον εαυτό της στην πιο τρυφερή του εκδοχή, εκείνη στην οποία δίσταζε ακόμα να της ανοίξει την πόρτα. Κάποιες φορές δεν περιμένουμε ανθρώπους· περιμένουμε στιγμές ανάτασης και υπέρβασης, αποφάσεις που φοβόμαστε να πάρουμε, το θάρρος που έχει την ιδιοτροπία να μαζεύεται στην καρδιά μας λίγο λίγο και πολύ αργά, βασανιστικά αργά...

  Μια μικρή αφήγηση για το πώς οι λέξεις μάς βρίσκουν πριν τις βρούμε εμείς. Σήμερα το πρωί, ο αέρας έφερε στα πόδια μου ένα τσαλακωμένο χαρτί. Μια παρόρμηση από το πουθενά μ' έκανε να το σηκώσω κι αυτό που είδα ήταν μόνο λέξεις - μοναχικές λέξεις, σκόρπιες και ασύνδετες, σαν κάποιος να κρατούσε πρόχειρες σημειώσεις από φευγαλέες σκέψεις. Άραγε, γιατί τις πέταξε;  Πόσες σκέψεις εγκαταλείπουμε πριν καλά καλά πάρουν μορφή! Πόσες λέξεις αφήνουμε άδειες κι αξιοθρήνητες δίχως ταίρι! Πόσο εύκολα σβήνουμε φράσεις μετά τον πρώτο ενθουσιασμό! Τι είναι αυτό που κάνει μια πρόθεση να γίνεται ορφανό χαρτί στον άνεμο; Όμως, η γραφή δεν είναι μόνο αυτό που ολοκληρώνουμε· είναι κι αυτό που δεν τολμήσαμε να αρχίσουμε από κάτι μικρό κι ασήμαντο που εκλιπαρούσε την προσοχή μας κι εμείς το περιφρονήσαμε. Σκέφτομαι πως οι πολιτισμοί έγιναν ιστορία, επειδή κάποιοι κάποτε αρνήθηκαν να αφήσουν τις λέξεις τους να χαθούν, πιστεύοντας ίσως πως έτσι θα χάνονταν κι εκείνοι μαζί τους. Αυτό είναι η γραφή: ο...